Klikdinges 159: Ein-de-lijk doen alle gemeenten onderzoek naar roofhandel

Alle 103 gemeenten die onderzoek moeten doen naar geroofd Joods vastgoed, hebben een onderzoek toegezegd. Nu ga ik kijken of die onderzoeken een beetje fatsoenlijk worden uitgevoerd.

Waar ga ik het over hebben?

• Wat heb ik geleerd tijdens een onderzoek van 6 jaar?

• Ik ben weer bij Dataharvest in Mechelen!

• Onderzoeksjournalistiek in stripformaat

Mijn afgelopen weken

Het voelt vreemd en onwennig: een mijlpaal bereiken waar je superlang naar hebt uitgekeken. Na 6 jaar rondvragen sturen, talloze gemeenten opbellen en de meest idiote afwijzingen (‘nee hoor, u heeft écht de verkeerde gemeente aan de lijn’) is het me eindelijk gelukt: alle gemeenten waar structureel Joodse woningen tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn geroofd, doen nu onderzoek naar hun eigen rol daarin.

In de registratie van die roofhandel – ook wel de Verkaufsbücher genoemd, of zoals wij het noemen: De Vastgoedboeken – staan transacties in iets meer dan 200 gemeenten. In veel van die gemeenten hebben slechts enkele transacties plaatsgevonden. Dat is doorgaans te weinig om iets te kunnen zeggen over de handelswijze van een gemeente. Dus bij Pointer hebben we besloten: een gemeente móet eigenlijk onderzoek doen zodra a) er minstens 10 transacties zijn geweest of b) een gemeente zélf direct betrokken was bij een transactie. Dan kom je uit op 103 gemeenten.

En die doen nu dus allemaal onderzoek. Beter nog, een groot deel is al klaar met het onderzoek. Nou, lekker de boel inpakken en doorgaan met mijn volgende onderzoek, toch?

Dacht het niet. We zien veel gemeenten die zich er toch best makkelijk vanaf maken. Ze doen slechts een vooronderzoekje; vaak ook uitgevoerd door iemand die direct aan de gemeente verbonden is. Daar hoef je dus geen pittige conclusies van te verwachten. Naast alle rondvragen heb ik ook ontzettend veel tijd gestoken in het verzamelen van onderzoeksrapporten. Dat zijn er nu rond de 100 stuks. Die rapporten ben ik momenteel aan het onderzoeken op inhoudelijke kwaliteit. Er komt dus nog een behoorlijk omvangrijk vervolgonderzoek aan.

Wat heb ik hiervan geleerd?

Dit is by far het langstlopende onderzoek waar ik bij betrokken ben. Wat heb ik hiervan geleerd – en wat levert het mij allemaal op?

• De belangrijkste les is: de aanhouder wint! Vanaf het allereerst moment geloof ik in dit onderzoek. Het belang is groot, er zijn minstens 50 artikelen uit voortgekomen en (niet onbelangrijk) het geeft voldoening. Elke gemeente die ik in mijn spreadsheet kan aanvinken als ‘doet onderzoek’ of ‘heeft onderzoek afgerond’ is een mini-dopamineshot. Voor gemeenten en de inwoners zijn de conclusies van groot belang; er kan nog altijd iets worden goedgemaakt. En van nabestaanden horen we in 100% van de gevallen dat dit onderzoek iets invult wat zij nog niet wisten. Hun familiegeschiedenis wordt eindelijk ingekleurd of aangevuld.

• En dan te bedenken dat dit project op twee momenten had kunnen worden stopgezet. De eerste pitch kreeg op de redactie niet echt veel enthousiasme. ‘We zijn geen geschiedenisprogramma’, was een van de (terechte) kritiekpunten. Maar toen ik kon aantonen dat gemeenten nog iets konden onderzoeken / goedmaken, werd het ineens actueel en urgent. Vaak is niet het onderwerp, maar de insteek de belangrijkste reden om een onderwerp af te schieten of goed te keuren.

• Het tweede cruciale moment was vlak nadat we ons met de hele redactie op een reeks artikelen hadden gestort. Andere collega’s sprongen daarna (begrijpelijk) weer op andere onderwerpen. Voor mij was het ook erg makkelijk geweest om dit los te laten, behalve dat ik dan een half-afgerond onderzoek had achtergelaten. Dus ik heb een andere keuze gemaakt: 4 jaar lang de gemeenten achter hun broek aanzitten of ze nou wel/geen onderzoek gaan doen.

• Structuur = overzicht. Zodra je honderden gemeenten elk jaar een vragenlijst stuurt, moet je op elk moment complete controle hebben over je data. De enige manier om dat te krijgen, is vooraf een kraakheldere structuur vastleggen. Natuurlijk heb ik in de afgelopen 6 jaar ook andere keuzes gemaakt (want al doende kom je erachter dat je vooraf iets over het hoofd hebt gezien), maar ook dan geldt: kies de duidelijkste structuur die je op dat moment kunt bedenken. Want overzicht zorgt voor heldere keuzes. En heldere keuzes voorkomen methodologische fouten. Zeker met dit onderwerp is het onnodig en pijnlijk om de fout in te gaan.

• Dit onderzoek heeft me voor het eerst aan het denken gezet: ben ik naast journalist ook actievoerder? Want ik zit die gemeenten wél jarenlang op te jutten dat ze een onderzoek moeten doen. En afhankelijk van hoe je het definieert, zal er vast een vleugje idealisme in mijn werk zitten – volgens mij is dat inherent aan het vak van onderzoeksjournalistiek. Wij (journalisten) staan per definitie aan de kant van de slachtoffers en sporen misstanden op waar De Machthebbers™ te weinig aan doen. Ik had tijdens dit onderzoek veel houvast aan het idee dat we enkel vroegen: heeft uw gemeente een onderzoek gepland staan? En dat ik regelmatig met individuele verhalen liet zien dat onderzoek daadwerkelijk nodig is. Daarmee doe ik op geen enkel moment keiharde actiejournalistiek… denk ik. Misschien denk jij er anders over na. Dan hoor ik dat natuurlijk graag. Interessante discussie!

• Als journalist kun je problemen écht op de kaart zetten als je zo lang volhoudt. Zo voelt het in ieder geval voor mij. De 103 gemeenten wisten hier vaak niet niets van. Sterker nog, veel nabestaanden wisten niet eens van deze duistere roofpraktijken totdat wij ze erop attent maakten. En nu we dit onderzoek hebben doorgezet, weten zowel deze families als gemeenten wat er tijdens en vlak na de oorlog met het Joodse vastgoed is gebeurd.

Die laatste les was voor mij ook de reden om het onderstaande artikel te schrijven. Wat is nou eigenlijk de impact geweest van dit onderzoek? Op moment van schrijven zijn dat dus meer dan 100 gemeenten die zo’n onderzoek uitvoeren, 14 gemeenten die compensaties uitkeren (van zo’n 2,7 miljoen euro), talloze excuses die worden gemaakt aan nabestaanden en een nieuw ingevoerde herdenking in Hellendoorn.

Toch mooi wat zo’n nerdje met zijn spreadsheet allemaal teweeg kan brengen 🤓

Over iets minder dan twee weken zit ik in Mechelen. Na een paar jaar afwezigheid ga ik weer naar Dataharvest. Het programma laat in ieder geval duidelijk zien wat op dit moment hét topic binnen datajournalistiek is: AI, AI en nog eens AI.

In een van de volgende nieuwsbrieven vertel ik meer over hoe ik Claude in mijn werk integreer. Het voelt voor mij als een giga-sprong binnen de onderzoeksjournalistiek: je gaat mee of je blijft achter.

Dat lees je in Klikdinges nadat ik terug ben uit Mechelen. Als je me daar ziet lopen: spreek me even aan!

Klikdingessen

Blijkbaar is de Engelse taal uitermate geschikt voor scheldwoorden, als je dit onderzoekje moet geloven. Het lijkt me lastig om dit te onderzoeken, omdat dit voelt als een bias: de personen die de podcasts labelen, komen mogelijk vaker uit die taalgebieden en herkennen het ook sneller. En omdat schelden zo regiospecifiek is, missen de andere landen mogelijk iets in hun beoordeling? Enfin, alsnog leuk om te lezen en over na te denken.

Van alle dingen waar je op kunt wedden, is deze website eigenlijk nog het grappigste. Op Bahn.bet kun je wedden op vertragingen van de Duitse treinen. En nee, je wedt niet met echt geld. De makers leggen het zelf uit als een sociaal experiment. Ik vind dit echt extreem cool en hoop dat iemand een Nederlandse versie gaat vibecoden.

Mijn geweldige oud-collega Adriana is lekker bezig met haar nieuwsbrief en tutorials over dataverhalen. In deze toffe video praat ze je stap voor stap door complexe dataverwerking om een goed journalistiek verhaal te vertellen.

Dit verhaal is zo goed als een eh… ja, die bedenk ik later nog even. Maar je snapt me hopelijk wel: de structuur ‘zo… als een…’ is een handige vergelijking die in meerdere talen goed werkt. The Pudding verzamelde 200.000 van die vergelijkingen en analyseerde de opmerkelijkste patronen.

Nederland doet dit jaar (net als vier andere landen) niet mee aan het Eurovisie Songfestival vanwege Israël – vanwege de oorlog/genocide in Gaza én het manipuleren van stemmen. Maar je kunt alsnog genieten van de toffe visualisaties die elk jaar weer worden gemaakt. Onderstaand scrollverhaal gaat dieper in op de lyrics van alle liedjes. Echt een heel gaaf onderzoek waarin een paar duidelijke trends naar voren komen. Lichte spoiler: we zingen steeds minder over liefde.

Bloomberg won eerder dit jaar de Pullitzer Prize voor dit journalistieke stripverhaal. Het is een waanzinnig slim opgezet verhaal over een ‘digitale arrestatie’ in India: oplichters die zich voordoen als agenten en hun slachtoffers dagenlang ‘gevangenhouden’ op hun telefoon.

Vind ik leuk

• Een Franse taalkundige bedacht een prijs, reikte hem aan zichzelf uit en kwam 10 jaar lang weg met dat bedrog

• Gaan media vaak in de fout met AI? In dit artikel vind je een overzicht dat regelmatig wordt bijgewerkt

• Op 8 mei is eindredacteur Karin Spaink gestorven: ze schreef een prachtige eulogie over haar eigen leven

• De Netflix Top 10 is geen hitlijst, maar een reclameblok

• De website van ProPublica is onlangs vernieuwd. In dit artikel leggen ze uit welke keuzes ze allemaal hebben gemaakt om onderzoeksjournalistiek aantrekkelijker te maken.

• De stormachtige ontwikkeling van generatieve AI zorgt ervoor dat OSINT’ers hun methodiek moeten aanpassen, schrijft Reuters Institute

Waarschijnlijk stuur ik vlak voor (of misschien wel tijdens) Dataharvest nog een Klikdinges. Tot de volgende editie!

Vind je deze nieuwsbrief tof? En vind je dat meer mensen Klikdinges moeten lezen? Stuur ze dan eens door naar www.klikdinges.nl.

Een andere manier om mij en jezelf te trakteren, is door een exemplaar van het Handboek Internetresearch & Datajournalistiek aan te schaffen. Via deze link krijg ik – als een van de schrijvers van dat handboek – een extra percentage van de verkoopprijs. Alvast bedankt! ❤️